نامزدی از منظر قانون

نامزدی دورانی است که پس از توافق دو نفر برای ازدواج آغاز می‌شود. قرارداد نامزدی موجب پیدایش یک تعهد اخلاقی، نوعی نسبت خویشاوندی و آثار حقوقی می‌شود. نامزدی درواقع دورانی است که دختر و پسر آمادگي خود را براي تشکيل زندگي مشترک خانوادگي اعلام مي‌کنند. به موجب ماده 1035 قانون مدنی، نامزدی ایجاد علقه زوجیت نمی‌کند، هر چند تمام یا قسمتی از مهریه که بین طرفین برای موقع ازدواج مقرر شده است، پرداخته شده باشد.

موضوع اول: خواستگاری

دوران نامزدی معمولا بعد از خواستگاری شروع می‌شود هرچند که ممکن است این خواستگاری رسمی نباشد و صرفا طرفین از آن مطلع باشند. البته طبق قانون، خواستگاری بیان رسمی تقاضای ازدواج است. زیرا اگرچه ممکن است تقاضا به طور خصوصی بین دو طرف مطرح شده باشد اما با توجه به عرف و عادت معمول اجتماعی، تا زمانی که خانواده‌ها در این موضوع مداخله نکرده باشند، رسمیت پیدا نمی‌کند. قانون در خصوص مواردی مانند شکل انجام خواستگاری و ویژگی‌های خواستگار دخالتی نکرده و آن را به توافق طرفین و عرف حاکم بر جامعه واگذار کرده اما برای زنی که از او خواستگاری می‌شود، شرایطی معین کرده است که در بحثی تحت عنوان «موانع نکاح» مطرح می‌شود. به موجب قانون مدنی ما از هر زنی که فاقد موانع نکاح باشد، می‌توان خواستگاری کرد.

نکته1:  ازدواج زن مسلمان با مرد غیرمسلمان در هر نقطه‌ای از جهان اعم از داخل یا خارج از کشور باطل است. ماده 1059 قانون مدنی با تصریح به این امر بلافاصله در ماده 1060 ازدواج زن ایرانی با تبعه خارجی را در مواردی هم که منع قانونی ندارد، موکول به اجازه مخصوص از طرف دولت دانسته است. شأن و جایگاه ویژه زن در نظام دینی و به تبع آن در قواعد حقوقی باعث نگاه ویژه مقنن به آنان می‌شود و بر اساس قاعده ممنوعیت استیلای غیرمسلمان بر مسلمان و با توجه به اینکه نسب فرزندان در اغلب ادیان و ممالک به پدر بازمی‌گردد و مادر صاحب نسب با وجود پدر محسوب نمی‌شود؛ اولا هیچ مرد غیرمسلمانی نمی‌تواند با زن مسلمان وصلت کند، مگر اینکه به دین اسلام مشرف شود و چنانچه چنین واقعه‌ای رخ ندهد این ازدواج هم از نظر شرع مقدس و هم از نظر مقنن نظام جمهوری اسلامی باطل و فاقد آثار حقوقی است.

نکته2– ازدواج دائم با زنان غیرمسلمان، اگر چه از اهل کتاب باشند حتی اگر رعایت مسایل اخلاقی را بنمایند و کارهای خلاف شرع هم انجام ندهند، جایز نیست و برای ازدواج دائم با چنین زنانی اول باید آنها دین اسلام را بپذیرند. بنابراین اگر شما این خانم را دوست دارید و قصد دارید با او ازدواج کنید، در وهله‌ی اول باید او را مسلمان کنید.

نکته3– طبق ماده 987 قانون مدنی، زن ایرانی مجاز به ازدواج با تبعه خارجی بوده و با وقوع این امر، آثار حقوقی متعددی نیز بر احوال شخصیه او مترتب می‌شود و در اثر ازدواج زن ایرانی با تبعه خارجی، تابعیت ایرانی زن به قوت خود باقی خواهد ماند، مگر آنکه مطابق قانون دولت متبوع شوهر، تابعیت این کشور به واسطه وقوع عقد به زن تحمیل شود. باوجود این، متعاقب فوت شوهر یا جدایی با تقدیم درخواست به وزارت امور خارجه، به انضمام برگ تصدیق فوت شوهر یا سند جدایی و متارکه، تابعیت نخستین (ایرانی) زن با کلیه حقوق و امتیازات مربوطه، مجدداً به او تعلق خواهد گرفت.

نکته4– همانطور که خواستگاری از زن متاهل جایز نیست خواستگاری از زنی که در عده هست نیز تخلف است. در صورتی که زن در هنگام عده با مردی ازدواج کند ازدواج آنان باطل است و در صورت آگاهی از حکم عده ازدواج آن مرد و زن با یکدیگر برای همیشه حرام است.

موضوع دوم: به هم خوردن نامزدی

هر چند نامزدی توافقی است برای ازدواج در آینده اما به هیچ وجه این توافق الزام‌آور و قطعی نیست و هر یک از طرفین می‌توانند آن را به هم بزنند و با طرف مقابل ازدواج نکنند. اساسا فلسفه نامزدی شناخت طرف مقابل است و ممکن است یکی از طرفین پس از شناخت طرف مقابل از ازدواج با او منصرف شود. با این حال اگر هدایایی در این دوران رد و بدل شده باشد قابل استرداد است.

نکته1– در بسیاری از موارد در دوران نامزدی با راهنمایی و نظارت خانواده بین پسر و دختر صیغه محرمیت خوانده می‌شود. برای صحت این صیغه لازم است مهریه‌ای برای آن در نظر گرفته شود. اگر در زمان محرمیت یا یکی از طرفین از ازدواج با دیگری منصرف شد هیچ الزامی برای ادامه این رابطه وجود ندارد و باید هدایای رد و بدل شده بازپس داده شود. فقط یک نکته مهم اینکه در این صورت نیمی از مهریه‌ای که در زمان صیغه محرمیت مشخص می‌شود متعلق به عروس خانم است و تنها نیمی از آن را می‌توان استرداد کرد.

نکته2– در دوران نامزدی علی‌الخصوص زمانی که بین طرفین صیغه محرمیت خوانده شده است ممکن است بین دختر و پسر ارتباط جنسی برقرار شود و با توجه به اینکه صیغه محرمیت هم با رضایت خانواده‌ها خوانده می‌شود از لحاظ شرعی اشکالی به اینگونه روابط وارد نیست و اثر آن این است که صرفا تمامی مهریه‌ای که در زمان صیغه محرمیت مشخص شده به عروس خانم تعلق می‌گیرد و نکته بسیار مهم اینکه با وجود تمام این صحبت‌ها، مرد می‌تواند در زمان محرمیت یا پس از پایان زمان آن از ازدواج خود با دختر خانم صرف‌نظر کند. به همین دلیل پیشنهاد می‌شود دخترخانم‌ها در روابط خود در زمان نامزدی کمال احتیاط را داشته باشند.

نکته3– بر طبق ماده 1037 قانون مدنی، هر یک از نامزدها می‌تواند در صورت بهم خوردن وصلت، هدایایی را که برای ازدواج به طرف دیگر یا والدین او داده است، مطالبه کند. اگر عین هدایا موجود نباشد، هدیه‌دهنده مستحق دریافت قیمت هدایایی خواهد بود که از روی عادت نگه داشته می‌شوند؛ مگر اینکه آن هدایا بدون تقصیر طرف دیگر از بین رفته باشند. به عنوان مثال اگر دستبندی به خانم هدیه داده شده باشد قابل بازپسگیری است ولی گل و شیرینی که معمولا مصرف‌شدنی هستند قابل استرداد نیست. یا اینکه اگر کسی ظرفی هدیه داده باشد و این ظرف بدون تقصیر طرف مقابل بشکند قیمت آن قابل دریافت نیست مگر اینکه ظرف به طور عمد توسط آنها آسیب ببیند که در این صورت می‌توان قیمت آن را مطالبه کرد.